Η ιστορία της λογιστικής: από τις πήλινες ψήφους στο υπολογιστικό νέφος

Ένας γραφέας, ένα καλάμι και μια πινακίδα

Πριν από περισσότερα από πέντε χιλιάδες χρόνια, στην Ουρούκ, μια πόλη στις όχθες του Ευφράτη, ένας γραφέας πιέζει ένα καλάμι πάνω σε μια πινακίδα από νωπό πηλό. Δεν γράφει ποίημα ούτε νόμο. Σημειώνει πόσο κριθάρι μπήκε στην αποθήκη του ναού και πόσες μερίδες βγήκαν. Πολλά από τα αρχαιότερα κείμενα που σώζονται στον κόσμο είναι ακριβώς αυτό: λογαριασμοί.

Αυτή είναι η ιστορία του πώς αυτή η ανάγκη, να ξέρει κανείς τι έχει, τι χρωστά και σε ποιον, διέσχισε πέντε χιλιετίες για να φτάσει στον φυλλομετρητή σας.

Πριν από τη γραφή, οι λογαριασμοί

Πολύ πριν από τις πινακίδες, οι λαοί της Εγγύς Ανατολής μετρούσαν με μικρές πήλινες ψήφους: έναν κώνο, μια σφαίρα ή έναν δίσκο για κάθε μέτρο σιτηρών ή κάθε ζώο. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Ντενίζ Σμαντ-Μπεσερά, με τον καιρό οι ψήφοι φυλάσσονταν μέσα σε σφραγισμένα πήλινα περιβλήματα, που σημαδεύονταν εξωτερικά για να φαίνεται τι περιείχαν. Έπειτα αρκούσαν τα σημάδια, και τα σημάδια σε επίπεδο πηλό έγιναν σύμβολα. Αν η θεωρία της ισχύει, η γραφή γεννήθηκε για να κρατούνται λογαριασμοί.

Οι κόμποι των Ίνκας

Στην άλλη άκρη του κόσμου, η αυτοκρατορία των Ίνκας διοικούσε εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς αλφαβητική γραφή. Το έκανε με τα κίπου: κορδόνια από βαμβάκι ή μαλλί με κόμπους, όπου η θέση κάθε κόμπου έδειχνε μονάδες, δεκάδες και εκατοντάδες. Ειδικοί, οι κιπουκαμάγιοκ, κατέγραφαν σε αυτά φόρους, αποθήκες και απογραφές και τα διάβαζαν μπροστά στις αρχές. Ήταν ένα δεκαδικό σύστημα, φορητό και επαληθεύσιμο.

Βενετία, 1494

Τη διπλογραφία δεν την εφηύρε ένας μόνο άνθρωπος. Έμποροι και τραπεζίτες των ιταλικών πόλεων τη χρησιμοποιούσαν τουλάχιστον από τον 14ο αιώνα: κατέγραφαν κάθε πράξη σε δύο λογαριασμούς, στη χρέωση του ενός και στην πίστωση του άλλου, ώστε τα βιβλία να ελέγχουν τον εαυτό τους. Έλειπε κάποιος να την εξηγήσει σε όλους.

Το 1494 ο Φραγκισκανός μοναχός και μαθηματικός Λούκα Πατσόλι εξέδωσε στη Βενετία τη Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita. Ένα από τα κεφάλαιά της, το Particularis de computis et scripturis, περιέγραφε τη βενετική μέθοδο: τρία βιβλία (το πρόχειρο, το ημερολόγιο και το καθολικό), κάθε εγγραφή σε δύο λογαριασμούς και έναν ισολογισμό που έπρεπε να ισοσκελίζεται. Χάρη στην τυπογραφία, που μόλις είχε εμφανιστεί, η μέθοδος διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη. Ο Πατσόλι ήταν επίσης φίλος του Λεονάρντο ντα Βίντσι, που σχεδίασε τις εικόνες για ένα άλλο βιβλίο του, το De divina proportione.

Μια επινόηση του ανθρώπινου πνεύματος

Τρεις αιώνες αργότερα η διπλογραφία ήταν τόσο φυσική στο εμπόριο ώστε μπήκε και στη λογοτεχνία. Στο μυθιστόρημα του Γκαίτε Τα χρόνια μαθητείας του Βίλχελμ Μάιστερ, ο έμπορος Βέρνερ την αποκαλεί «μία από τις ωραιότερες επινοήσεις του ανθρώπινου πνεύματος».

Οι σιδηρόδρομοι και τα μεγάλα εργοστάσια του 19ου αιώνα έφεραν νέα ερωτήματα: πώς να κατανεμηθεί το κόστος μιας ατμομηχανής στα χρόνια της ζωής της, πώς να λογοδοτήσει μια εταιρεία σε χιλιάδες μετόχους. Γεννήθηκε το σύγχρονο επάγγελμα. Το 1854 η Society of Accountants του Εδιμβούργου έλαβε βασιλικό καταστατικό και μαζί τον τίτλο του chartered accountant.

Από την αθροιστική μηχανή στο υπολογιστικό φύλλο

Για έναν αιώνα τα βιβλία τηρούνταν με το χέρι, με τη βοήθεια αθροιστικών μηχανών και αργότερα μεγάλων υπολογιστών στις εταιρείες που μπορούσαν να τους αγοράσουν. Το 1979 οι Dan Bricklin και Bob Frankston κυκλοφόρησαν το VisiCalc για τον Apple II, το πρώτο υπολογιστικό φύλλο για προσωπικούς υπολογιστές. Πολλοί αγόρασαν Apple II μόνο για να το χρησιμοποιήσουν. Για πρώτη φορά μια μικρή επιχείρηση μπορούσε να ξαναϋπολογίσει σε δευτερόλεπτα ό,τι παλιότερα κόστιζε ένα απόγευμα με το κομπιουτεράκι.

Τι δεν άλλαξε

Από τον πηλό ως το νέφος άλλαξαν σχεδόν όλα: το μέσο, η ταχύτητα, η εμβέλεια. Η ουσία έμεινε ίδια. Κάθε πράξη καταγράφεται μία φορά, με σειρά και με την απόδειξή της. Κάθε ποσό μπαίνει δύο φορές, στη χρέωση και στην πίστωση. Και ό,τι γράφτηκε δεν σβήνεται: διορθώνεται με νέα εγγραφή, ώστε ο καθένας να μπορεί να παρακολουθήσει την ιστορία. Ο γραφέας της Ουρούκ και ο μοναχός της Βενετίας θα αναγνώριζαν τους κανόνες τους σε κάθε καλά τηρημένο λογιστικό βιβλίο σήμερα.

Πού μπαίνει το Aconta Online

Το Aconta Online είναι η μέθοδος του Πατσόλι στον φυλλομετρητή: ημερολόγιο και γενικό καθολικό, κάθε εγγραφή με τη χρέωση και την πίστωσή της, και ένα σύστημα που αρνείται να καταχωρίσει εγγραφή που δεν ισοσκελίζεται. Ό,τι καταχωρίστηκε δεν τροποποιείται ποτέ· διορθώνεται με αντιλογισμό, όπως ορίζει η παράδοση. Λειτουργεί σε δεκατέσσερις γλώσσες και εξηγεί κάθε όρο στο γλωσσάριό του. Η πρώτη εταιρεία είναι δωρεάν, χωρίς κάρτα.